കേരളത്തിന്റെ ജൈവമണ്ഡലത്തിലെ ഏറ്റവും സന്പന്നമായ ഒരു തണ്ണീർത്തട സമുച്ചയമാണ് വേന്പനാട്. കുട്ടനാടൻ ചതുപ്പുകളും കോൾപ്രദേശങ്ങളും ചേർന്ന് 13,969 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്ററോളം വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഈ മേഖല ‘കേരളത്തിന്റെ നെല്ലറ’ കൂടിയാണ്. ഏകദേശം ആറായിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് ഒരു ബാരിയർ ബീച്ച് ലഗൂണായി രൂപപ്പെട്ട ഈ പ്രകൃതിദത്ത ജലാശയം ഇന്നു മനുഷ്യന്റെ അശാസ്ത്രീയമായ ഇടപെടലുകളും കൈയേറ്റങ്ങളും മൂലം ശ്വാസംമുട്ടി നശിക്കുകയാണ്.
വേമ്പനാട് കായൽ ആലപ്പുഴ മുതൽ അഴീക്കോട് വരെ 203.3 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ വിസ്തൃതിയിൽ പരന്നുകിടക്കുന്നതും അറബിക്കടലിലേക്ക് കൊച്ചി, മുനന്പം എന്നീ അഴികളാൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതുമാണ്. പന്പ, അച്ചൻകോവിൽ, മണിമല, മീനച്ചിൽ എന്നീ നദികൾ 10,074 ദശലക്ഷം ക്യുബിക് മീറ്റർ വെള്ളമാണ് കായലിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് എല്ലാ വർഷവും എത്തിക്കുന്നത്. ഇതിൽ 67 ശതമാനം തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ കാലവർഷത്തിലും 12 ശതമാനം വടക്കുകിഴക്കൻ കാലവർഷത്തിലുമാണ്. കൂടാതെ പെരിയാർ, മുവാറ്റുപുഴ നദികൾ കായലിന്റെ വടക്ക്, മധ്യമേഖലകളിൽ വൻതോതിൽ ശുദ്ധജലം എത്തിക്കുന്നു.
ബണ്ടും സ്പിൽവേയും പാരിസ്ഥിതിക ആഘാതങ്ങളും
തണ്ണീർമുക്കം ബണ്ടും തോട്ടപ്പള്ളി സ്പിൽവേയും കുട്ടനാടൻ പരിസ്ഥിതി വ്യവസ്ഥയിൽ വലിയ ആഘാതമാണ് ഉണ്ടാക്കിയത്. കുട്ടനാട്ടിലെ നെൽകൃഷിയെ രക്ഷിക്കാനാണ് നിർമിച്ചതെങ്കിലും ദീർഘവീക്ഷണമില്ലാതെടുത്ത തിടുക്കം, ദീർഘകാല അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഗുരുതര പ്രത്യാഘാതങ്ങളാണ് ഉണ്ടാക്കിയത്. 1956ൽ രൂപകൽപന ചെയ്ത് ആദ്യ രണ്ടു ഘട്ടങ്ങൾ 1975ൽ ഉദ്ഘാടനം ചെയ്യപ്പെട്ട തണ്ണീർമുക്കം ബണ്ട് കുട്ടനാട്ടിലെ നെൽകൃഷിക്ക് ഉപ്പുവെള്ളം കയറുന്നത് തടയാനായി നിർമിച്ചതായിരുന്നു. എന്നാൽ, ശാസ്ത്രീയമായ പരിപാലനത്തിന്റെ അഭാവവും ബണ്ട് കൂടുതൽ സമയം അടച്ചിട്ടതും കായലിന്റെ സ്വാഭാവിക അന്തരീക്ഷത്തെ മാറ്റിമറിച്ചു. ബണ്ടിന്റെ മൂന്നാം ഘട്ടം 2014ൽ നിർമാണം ആരംഭിച്ച് 2019ലാണ് പൂർത്തിയായത്. കായൽ വടക്കൻ മേഖല (ഉപ്പുവെള്ളം നിറഞ്ഞത്), തെക്കൻ മേഖല (ശുദ്ധജലം/കുറഞ്ഞ ഉപ്പുവെള്ളം) എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി വേർതിരിഞ്ഞു. ബണ്ടിനു തെക്കുഭാഗത്ത് നീരൊഴുക്ക് തടസപ്പെട്ടതോടെ എക്കലും പായലും ജൈവ അവശിഷ്ടങ്ങളും വലിയതോതിൽ അടിഞ്ഞുകൂടി. കായലിലെ വെള്ളക്കെട്ട് കുറയ്ക്കാൻ നിർമിച്ച 24 കിലോമീറ്റർ ദൈർഘ്യമുള്ള എസി റോഡും (ആലപ്പുഴ-ചങ്ങനാശേരി റോഡ്) അനുബന്ധ കനാലുകളും പോളപ്പായലും മാലിന്യങ്ങളും അടിയാൻ കാരണമായി.
കിഴക്കൻമലയിൽനിന്ന് പന്പ, അച്ചൻകോവിൽ, മണിമല, മീനച്ചിൽ എന്നീ നദികളിലൂടെ എത്തുന്ന അധികജലം കുട്ടനാടൻ പാടശേഖരങ്ങളിൽ വെള്ളപ്പൊക്കമുണ്ടാക്കാതെ അറബിക്കടലിലേക്ക് ഒഴുക്കിവിടാൻ പന്പാനദിയിൽ 1955ലാണ് തോട്ടപ്പള്ളി സ്പിൽവേ കമ്മിഷൻ ചെയ്തത്. കടൽ ഏറ്റവും പ്രക്ഷുബ്ധമായ തോട്ടപ്പള്ളിയിൽ സ്പിൽവേ നിർമിച്ചത് ആദ്യ തെറ്റായി. നാട്ടിൽ വെള്ളപ്പൊക്കമുണ്ടാകുന്ന സമയത്ത് കടൽ പ്രക്ഷുബ്ധമായതിനാൽ (രണ്ടു മീറ്റർ ഉയരത്തിലുള്ള തിര) സ്പിൽവേ വഴി വേണ്ടത്ര ജലം പുറത്തേക്ക് ഒഴുക്കാൻ സാധിക്കില്ല. കൂടാതെ ലീഡിംഗ് ചാനലിന്റെ ആഴക്കുറവും കടലിലേക്കു വെള്ളമൊഴുകുന്ന ചാനലിൽ മണൽ അടിഞ്ഞുകൂടുന്നതും തിരിച്ചടിയായി. തോട്ടപ്പള്ളിയേക്കാൾ കടൽ ശാന്തമായ സ്ഥലത്തു സ്പിൽവേ നിർമിക്കണമെന്ന ഇറ്റാലിയൻ എൻജിനിയർമാരുടെ നിർദേശം അന്പതുകളിൽ ചെവിക്കൊണ്ടിരുന്നെങ്കിൽ ഈ പ്രതിസന്ധി വരില്ലായിരിന്നു. സ്പിൽവേയിലേക്ക് വെള്ളമെത്തിക്കുന്ന ലീഡിംഗ് ചാനലിന്റെ ആഴം കൂട്ടിയാലും ലവണാശം കൂടുതലുള്ള കടൽവെള്ളം തിരിച്ചു കയറുകയല്ലാതെ, കൂടുതൽ ഡിസ്ചാർജ് നടക്കാൻ സാധ്യതയില്ല. 2018, 2019 പ്രളയസമയത്ത് തണ്ണീർമുക്കം ബണ്ടും തോട്ടപ്പള്ളി സ്പിൽവേയും തടസമായിനിന്നത് പ്രളയത്തിന്റെ ആഘാതം കൂട്ടി.
കുട്ടനാട് പാക്കേജ് നടപ്പാക്കലിലെ വീഴ്ച
തണ്ണീർമുക്കം ബണ്ടും തോട്ടപ്പള്ളി സ്പിൽവേയും സൃഷ്ടിച്ച പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാനും പ്രളയ നിയന്ത്രണം ശാസ്ത്രീയമാക്കാനും ഉദ്ദേശിച്ചാണ് കുട്ടനാട് പാക്കേജ് വിഭാവനം ചെയ്തത്. കാർഷിക ശാസ്ത്രജ്ഞൻ ഡോ. എം.എസ്. സ്വാമിനാഥന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള എം.എസ്. സ്വാമിനാഥൻ റിസർച്ച് ഫൗണ്ടേഷൻ 2007ൽ സമർപ്പിച്ച റിപ്പോർട്ടിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ 1,840 കോടി രൂപയുടെ പദ്ധതിയാണ് കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന പങ്കാളിത്തത്തോടെ ‘കുട്ടനാട് പാക്കേജ്’ എന്ന പേരിൽ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടത്. തണ്ണീർമുക്കം ബണ്ടിന്റെ മധ്യത്തിലുള്ള കല്ലുബന്ധിത ഭാഗം മാറ്റി ഷട്ടർ സ്ഥാപിക്കുക, ശാസ്ത്രീയമായി ബണ്ടു തുറക്കുക, വടക്കൻ ഭാഗത്തെയും തെക്കൻ ഭാഗത്തെയും ലവണാംശം നിലനിർത്താനും കായൽ ശുചീകരണത്തിനുംവേണ്ടി ഒക്ടോബർ മുതൽ മേയ് വരെയുള്ള വരണ്ട മാസങ്ങളിൽ കൃഷിസമയം ക്രമീകരിച്ച് ഷട്ടറുകൾ തുറന്നിടുക, കായലിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ അടിഞ്ഞുകൂടിയ എക്കലും മണ്ണും നീക്കം ചെയ്ത് സ്വാഭാവിക ജലസഞ്ചാരം പുനഃസ്ഥാപിക്കുക, തോട്ടപ്പള്ളി സ്പിൽവേയുടെ ലീഡിംഗ് ചാനലിന്റെ ആഴം കൂട്ടുക, കടൽമുഖത്ത് അടിയുന്ന മണൽ നീക്കുക, സ്പിൽവേ ഷട്ടറുകൾ പുതുക്കുക എന്നിവയായിരുന്നു പ്രധാന നിർദേശം. ഈ നിർദേശം പൂർണമായി നടപ്പിലാക്കാത്തതു വേന്പനാട് തണ്ണീർതട ആവാസവ്യവസ്ഥയുടെ തകർച്ചയ്ക്കു കാരണമായി.