19

കേ​ര​ള​ത്തി​ൽ സ്വാ​ത​ന്ത്ര്യ​സ​മ​ര​ത്തി​ൽ പ​ങ്കെ​ടു​ത്ത് ജ​യി​ൽ​വാ​സ​മ​നു​ഭ​വി​ച്ച വ​നി​ത​ക​ളി​ലെ മു​ൻ​നി​ര​ക്കാ​രി. അ​ധ്യാ​പ​ന​വൃ​ത്തി വേ​ണ്ടെ​ന്നു​വ​ച്ച് പ്ര​ക്ഷോ​ഭ​ങ്ങ​ൾ​ക്ക് നേ​തൃ​ത്വം ന​ൽ​കു​ക​യും ദേ​ശീ​യ​പ്ര​സ്ഥാ​ന​ത്തി​ന്‍റെ സ​മ​ര​മു​ഖ​ങ്ങ​ളി​ലേ​ക്ക് ആ​യി​ര​ങ്ങ​ളെ ആ​ക​ർ​ഷി​ക്കു​ക​യും ചെ​യ്ത ധീ​ര​വ​നി​ത... അവർ ചരിത്രത്തിൽ അടയാളപ്പെടാതെ പോയത് എന്തുകൊണ്ടാവാം...

1937 ജ​നു​വ​രി. തി​രു​വി​താം​കൂ​ർ ക്ഷേ​ത്ര​പ്ര​വേ​ശ​ന വി​ളം​ബ​ര​ത്തി​നു​ശേ​ഷം ന​ട​ത്തി​യ ആ​ഘോ​ഷ​ത്തി​ൽ പ​ങ്കെ​ടു​ക്കാ​ൻ മ​ഹാ​ത്മാ​ഗാ​ന്ധി തി​രു​വ​ന​ന്ത​പു​ര​ത്തു വ​ന്ന സ​മ​യം. പൊ​തു​യോ​ഗം ക​ഴി​ഞ്ഞ് അ​തി​ഥി​മ​ന്ദി​ര​ത്തി​ലെ​ത്തി​യ​പ്പോ​ൾ അ​വി​ടെ തി​ര​ക്കു​ക​ളി​ൽ​നി​ന്നൊ​ഴി​ഞ്ഞ് ആ​രും ശ്ര​ദ്ധി​ക്കാ​ത്ത ഒ​രു മൂ​ല​യി​ൽ ക്ഷീ​ണി​ത​യാ​യ ഒ​രു സ്ത്രീ​യി​രി​ക്കു​ന്നു. ആ ​ഭാ​ഗ​ത്തേ​ക്കു വി​ര​ൽ​ചൂ​ണ്ടി ഗാ​ന്ധി​ജി ചോ​ദി​ച്ചു: ആ​രാ​ണ് അ​വി​ടെ?

"അ​ത് കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ...' ച​ങ്ങ​നാ​ശേ​രി പ​ര​മേ​ശ്വ​ര​ൻ​പി​ള്ള പ​റ​ഞ്ഞു. ഗാ​ന്ധി​ജി അ​വ​രെ വി​ളി​ച്ച് അ​ടു​ത്തി​രു​ത്തി ചോ​ദി​ച്ചു: "ഖാ​ദി പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ന​മൊ​ക്കെ എ​ങ്ങ​നെ​യി​രി​ക്കു​ന്നു?...'

അ​വ​രൊ​ന്നു പ​രി​ഭ്ര​മി​ച്ച് അ​ല്പ​നേ​രം ഒ​ന്നും മി​ണ്ടാ​തെ​നി​ന്നു...
പി​ന്നീ​ടു ന​ട​ന്ന സം​ഭാ​ഷ​ണ​ങ്ങ​ളി​ലേ​ക്ക് പോ​കും​മു​ന്പ് ആ​രാ​ണ് കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ എ​ന്ന​റി​യാം.

കേ​ര​ള​ത്തി​ൽ സ്വാ​ത​ന്ത്ര്യ​സ​മ​ര​ത്തി​ൽ പ​ങ്കെ​ടു​ത്ത് ജ​യി​ൽ​വാ​സ​മ​നു​ഭ​വി​ച്ച വ​നി​ത​ക​ളി​ലെ മു​ൻ​നി​ര​ക്കാ​രി. അ​ധ്യാ​പ​ന​വൃ​ത്തി വേ​ണ്ടെ​ന്നു​വ​ച്ച് ബ്രിട്ടീഷ്‌വി​രു​ദ്ധ പ്ര​ക്ഷോ​ഭ​ങ്ങ​ൾ​ക്ക് നേ​തൃ​ത്വം ന​ൽ​കു​ക​യും ദേ​ശീ​യ​പ്ര​സ്ഥാ​ന​ത്തി​ന്‍റെ സ​മ​ര​മു​ഖ​ങ്ങ​ളി​ലേ​ക്ക് ആ​യി​ര​ങ്ങ​ളെ ആ​ക​ർ​ഷി​ക്കു​ക​യും ചെ​യ്ത ധീ​ര​വ​നി​ത... ഗാ​ന്ധി​ജി​യു​ടെ ആ​ഹ്വാ​ന​മു​ൾ​ക്കൊ​ണ്ട് കേ​ര​ള​ത്തി​ൽ ഉ​പ്പു​സ​ത്യ​ഗ്ര​ഹ​ത്തി​നും നി​യ​മ​ലം​ഘ​ന സ​മ​ര​ങ്ങ​ൾ​ക്കും ഗു​രു​വാ​യൂ​ർ സ​ത്യ​ഗ്ര​ഹ​ത്തി​നും നേ​തൃ​ത്വം​ന​ൽ​കു​ക​യും,

നീ​തി നി​ഷേ​ധി​ക്ക​പ്പെ​ടു​ന്ന സാ​ധാ​ര​ണ​ക്കാ​ർ​ക്കു​വേ​ണ്ടി നി​ല​കൊ​ള്ളാ​ൻ നി​യ​മ​പ​ഠ​നം പൂ​ർ​ത്തി​യാ​ക്കി അ​ഭി​ഭാ​ഷ​ക​യാ​വു​ക​യും ചെ​യ്ത വ​നി​ത... എ​ന്നാ​ൽ മു​ക്കാ​പ്പു​ഴ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ എ​ന്ന​റി​യ​പ്പെ​ട്ട എം. ​കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ​യു​ടെ പേ​ര് ച​രി​ത്ര​ത്തി​ൽ​നി​ന്ന് ബ​ഹി​ഷ്ക​രി​ക്ക​പ്പെ​ട്ടു. സ​മ​ര​മു​ഖ​ങ്ങ​ളി​ൽ ജ്വ​ലി​ച്ച അ​വ​ർ കേ​ര​ള​ത്തി​ന്‍റെ സ്വാ​ത​ന്ത്ര്യ​സ​മ​ര ച​രി​ത്ര​ത്തി​ലും സ്ത്രീ​മു​ന്നേ​റ്റ ച​രി​ത്ര​ത്തി​ലും കൃ​ത്യ​മാ​യി അ​ട​യാ​ള​പ്പെ​ടാ​തെ​പോ​യി.

ഗാ​ന്ധി​ദ​ർ​ശ​ന​ങ്ങ​ളു​ടെ തി​ള​ക്കം

തൃ​ശൂ​ർ ന​ഗ​ര​ത്തി​ന​ടു​ത്ത പൂ​ങ്കു​ന്ന​ത്ത് പു​ല്ലാ​ട്ട് ഗോ​വി​ന്ദ​മേ​നോ​ന്‍റെ​യും മു​ക്കാ​പ്പു​ഴ ക​ല്യാ​ണി​യ​മ്മ​യു​ടെ​യും മ​ക​ളാ​യി 1907ലാ​ണ് കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി ജ​നി​ച്ച​ത്. തൃ​ശൂ​ർ വി​ക്ടോ​റി​യ ജൂ​ബി​ലി ഗേ​ൾ​സ് സ്കൂ​ളി​ലും (ഇ​പ്പോ​ൾ മോ​ഡ​ൽ ഗേ​ൾ​സ് സ്കൂ​ൾ) എ​റ​ണാ​കു​ളം മ​ഹാ​രാ​ജാ​സ് കോ​ള​ജി​ലു​മാ​യി​രു​ന്നു വി​ദ്യാ​ഭ്യാ​സം. 1927ൽ ​ജീ​വ​ശാ​സ്ത്ര​ത്തി​ൽ ബി​രു​ദം നേ​ടി​യ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി പി​ന്നീ​ട് കൊ​ച്ചി ഗ​വ​ണ്‍​മെ​ന്‍റ് സ​ർ​വീ​സി​ൽ അ​ധ്യാ​പി​ക​യാ​യി ജോ​ലി​യി​ൽ പ്ര​വേ​ശി​ച്ചു. പൂ​ർ​വ വി​ദ്യാ​ല​യ​മാ​യ തൃ​ശൂ​ർ വി​ക്ടോ​റി​യ ജൂ​ബി​ലി സ്കൂ​ളി​ൽ​ത്ത​ന്നെ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി നി​യ​മി​ത​യാ​യി.

മ​ഹാ​ത്മാ​ഗാ​ന്ധി​യു​ടെ ആ​ദ​ർ​ശ​ങ്ങ​ളി​ൽ ആ​കൃ​ഷ്ട​യാ​യ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി ദേ​ശീ​യ​പ്ര​സ്ഥാ​ന​ത്തി​ലേ​ക്കു ക​ട​ന്നു​വ​രി​ക​യാ​യി​രു​ന്നു. 1928ൽ ​ഇ​ന്ത്യ​ൻ നാ​ഷ​ണ​ൽ കോ​ണ്‍​ഗ്ര​സി​ൽ ചേ​ർ​ന്നു പ്ര​വ​ർ​ത്ത​നം തു​ട​ങ്ങി. ച​ർ​ക്ക​യു​ടെ​യും ഖാ​ദി​യു​ടെ​യും പ്ര​ചാ​ര​ണ​ത്തി​ന് നേ​തൃ​ത്വം ന​ൽ​കി.

മ​ണി​ക​ണ്ഠ​നാ​ൽ​ത്ത​റ​യി​ലെ പ്ര​സം​ഗം

സി​വി​ൽ നി​യ​മ​ലം​ഘ​ന പ്ര​സ്ഥാ​ന​ത്തി​ന്‍റെ ഭാ​ഗ​മാ​യി 1930 ൽ ​ഗാ​ന്ധി​ജി ആ​രം​ഭി​ച്ച ഉ​പ്പു​സ​ത്യ​ഗ്ര​ഹം കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ​യെ ആ​വേ​ശ​ഭ​രി​ത​യാ​ക്കി. മ​ദ്യ​നി​രോ​ധ​നം, വി​ദേ​ശ​വ​സ്ത്ര ബ​ഹി​ഷ്ക​ര​ണം എ​ന്നീ പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ന​ങ്ങ​ളി​ൽ വ്യാ​പൃ​ത​യാ​യി. 1930 മേ​യ് അ​ഞ്ചി​ന് ഗാ​ന്ധി​ജി അ​റ​സ്റ്റ് ചെ​യ്യ​പ്പെ​ട്ടു. അ​റ​സ്റ്റി​ൽ പ്ര​തി​ഷേ​ധി​ച്ച് തൃ​ശൂ​ർ തേ​ക്കി​ൻ​കാ​ട് മൈ​താ​നി​യി​ലെ മ​ണി​ക​ണ്ഠ​നാ​ൽ​ത്ത​റ​യി​ൽ ന​ട​ന്ന യോ​ഗ​ത്തി​ൽ, പൂ​ർ​ണ​ഹൃ​ദ​യ​ത്തോ​ടെ രാ​ഷ്ട്ര​സേ​വ​ന​ത്തി​നാ​യി മു​ന്നി​ട്ടി​റ​ങ്ങാ​ൻ ജ​ന​ങ്ങ​ളെ ആ​ഹ്വാ​നം​ചെ​യ്ത് കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ ഉ​ജ്വ​ല​മാ​യ ഒ​രു പ്ര​സം​ഗം ന​ട​ത്തി.

ശ്രോ​താ​ക്ക​ൾ ആ​വേ​ശ​ഭ​രി​ത​രാ​യി. ഒ​ര​ധ്യാ​പി​ക നി​യ​മ​ലം​ഘ​ന​ത്തെ അ​നു​കൂ​ലി​ച്ച് പൊ​തു​യോ​ഗ​ത്തി​ൽ പ്ര​സം​ഗി​ച്ച​ത് ച​ർ​ച്ചാ​വി​ഷ​യ​മാ​യി. വി​ദ്യാ​ഭ്യാ​സ ഡ​യ​റ​ക്ട​ർ ഇ​തു സം​ബ​ന്ധി​ച്ച റി​പ്പോ​ർ​ട്ട് പ​രി​ശോ​ധി​ക്കു​ക​യും ന​ട​പ​ടി​യെ​ടു​ക്കു​ക​യും ചെ​യ്തു. കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ​യ്ക്ക് താ​ക്കീ​തും ര​ണ്ടുവ​ർ​ഷം പ്ര​മോ​ഷ​ൻ ത​ട​ഞ്ഞു​കൊ​ണ്ടു​ള്ള ഉ​ത്ത​ര​വും ഡ​യ​റ​ക്ട​റി​ൽ​നി​ന്ന് ല​ഭി​ച്ചു. ഇ​ത് തി​ക​ഞ്ഞ അ​നീ​തി​യാ​ണെ​ന്നു​റ​പ്പി​ച്ച് ആ ​ധീ​ര​വ​നി​ത ജോ​ലി​ രാ​ജി​വ​ച്ച് ദേ​ശീ​യ പ്ര​സ്ഥാ​ന​ത്തി​ൽ കൂ​ടു​ത​ൽ സ​ജീ​വ​മാ​യി തു​ട​ർ​ന്നു.

കോ​ഴി​ക്കോ​ട്ടേ​ക്ക്

രാ​ജ്യ​മൊ​ട്ടാ​കെ നി​യ​മ​ലം​ഘ​ന സ​മ​ര​ങ്ങ​ൾ ബ​ഹു​ജ​ന​പ്ര​ക്ഷോ​ഭ​ങ്ങ​ളാ​യി പ​രി​വ​ർ​ത്ത​ന​പ്പെ​ട്ട കാ​ല​ഘ​ട്ട​മാ​യി​രു​ന്നു. ആ​യി​ര​ക്ക​ണ​ക്കി​നാ​ളു​ക​ൾ ബ്രി​ട്ടീ​ഷ് സേ​ന​യു​ടെ ക്രൂ​ര​മ​ർ​ദ​ന​ങ്ങ​ൾ​ക്കി​ര​യാ​യി. ജ​യി​ലു​ക​ൾ സ്വാ​ത​ന്ത്ര്യ​സ​മ​ര പോ​രാ​ളി​ക​ളെ​ക്കൊ​ണ്ടു നി​റ​ഞ്ഞു. ബ്രി​ട്ടീ​ഷ്‌​വി​രു​ദ്ധ സ​മ​ര​ങ്ങ​ൾ നാ​ട്ടു​രാ​ജ്യ​ങ്ങ​ളി​ൽ വേ​ണ്ടെ​ന്നും ബ്രി​ട്ടീ​ഷ് ഭ​ര​ണ പ്ര​ദേ​ശ​ങ്ങ​ളി​ൽ മ​തി​യെ​ന്നും ഗാ​ന്ധി​ജി​യു​ടെ നി​ർ​​ദേ​ശ​മു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്ന​തി​നാ​ൽ കേ​ര​ള​ത്തി​ൽ മ​ല​ബാ​റി​ലാ​ണ് സ​മ​രം ശ​ക്ത​മാ​യി​രു​ന്ന​ത്.

കോ​ഴി​ക്കോ​ടും പ​യ്യ​ന്നൂ​രു​മാ​യി​രു​ന്നു പ്ര​ധാ​ന സ​മ​ര​മു​ഖ​ങ്ങ​ൾ. കെ. ​കേ​ള​പ്പ​ന്‍റെ നേ​തൃ​ത്വ​ത്തി​ൽ ഉ​പ്പു​സ​ത്യ​ഗ്ര​ഹ​വും നി​യ​മ​ലം​ഘ​ന സ​മ​ര​ങ്ങ​ളും മ​ല​ബാ​റി​ൽ തു​ട​ർ​ന്നു​പോ​ന്നു. നി​യ​മ​ലം​ഘ​ന സ​മ​ര​ത്തി​ൽ പ​ങ്കെ​ടു​ക്കു​വാ​ൻ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ കോ​ഴി​ക്കോ​ട്ടെ​ത്തി. അ​വി​ടെ മ​ഹി​ളാ സ​മാ​ജ​ത്തി​ന്‍റെ പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ന​ങ്ങ​ൾ​ക്ക് നേ​ത​ത്വം​ന​ൽ​കി​യ അ​വ​ർ സ​മ​ര​മു​ഖ​ത്ത് മു​ന്നി​ട്ടി​റ​ങ്ങു​വാ​ൻ വ​നി​ത​ക​ൾ​ക്ക് പ്ര​ചോ​ദ​ന​മാ​യി.

സ​മ​ര​മു​ഖം, ജ​യി​ല​റ

ബോം​ബെ​യി​ലെ വ​നി​താ സ​ത്യ​ഗ്ര​ഹി​ക​ളോ​ട് പോ​ലീ​സ് ന​ട​ത്തി​യ ക്രൂ​ര​ത​ക​ൾ​ക്കെ​തി​രേ പ്ര​തി​ഷേ​ധി​ക്കാ​ൻ കോ​ഴി​ക്കോ​ടു​ള്ള വ​നി​താ നേ​താ​ക്ക​ൾ മു​ന്നി​ട്ടി​റ​ങ്ങി. 1930 ന​വം​ബ​ർ 16ന് ​ഒ​രു ജാ​ഥ സം​ഘ​ടി​പ്പി​ക്കു​വാ​ൻ അ​വ​ർ തീ​രു​മാ​നി​ച്ചു. എ​ന്നാ​ൽ ജാ​ഥ​ക​ൾ ന​ട​ത്തു​ന്ന​തും യോ​ഗ​ങ്ങ​ൾ സം​ഘ​ടി​പ്പി​ക്കു​ന്ന​തും വി​ല​ക്കി​ക്കൊ​ണ്ട് ത​ലേ​ദി​വ​സം ജി​ല്ലാ മ​ജി​സ്ട്രേ​റ്റി​ന്‍റെ ഉ​ത്ത​ര​വെ​ത്തി.

എം. ​കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ, മി​സി​സ് കെ. ​മാ​ധ​വ​ൻ നാ​യ​ർ, എ.​വി. കു​ട്ടി​മാ​ളു അ​മ്മ, കെ.​ഇ. ശാ​ര​ദ, ടി. ​നാ​രാ​യ​ണി അ​മ്മ, ഇ. ​നാ​രാ​യ​ണി​ക്കു​ട്ടി അ​മ്മ, മി​സി​സ് ടി.​വി. സു​ന്ദ​ര അ​യ്യ​ർ, ഗ്രേ​സി ആ​രോ​ൺ തു​ട​ങ്ങി​യ നേ​താ​ക്ക​ൾ​ക്കാ​ണ് നോ​ട്ടീ​സ് ല​ഭി​ച്ച​ത്. എ​ന്നാ​ൽ നി​ശ്ച​യി​ച്ച ദി​വ​സം​ത​ന്നെ നി​രോ​ധ​നാ​ജ്ഞ ലം​ഘി​ച്ച് കോ​ഴി​ക്കോ​ട് ന​ഗ​ര​ത്തി​ൽ പ്ര​ക​ട​നം ന​ട​ത്താ​ൻ കോ​ൺ​ഗ്ര​സി​ന്‍റെ വ​നി​താ ക​മ്മി​റ്റി തീ​രു​മാ​നി​ച്ചു. അ​തി​രാ​വി​ലെ നേ​താ​ക്ക​ൾ കോ​ഴി​ക്കോ​ട് ത​ളി ക്ഷേ​ത്ര​ത്തി​നു സ​മീ​പ​മു​ള്ള വെ​ർ​ക്കോ​ട്ട് ഭ​വ​ന​ത്തി​ൽ ഖാ​ദി ധ​രി​ച്ച് ഒ​ത്തു​കൂ​ടി.

മു​ന്നി​ലു​ള്ള റോ​ഡി​ൽ കാ​ലി​ക്ക​ട്ട് പോ​ലീ​സ് നി​ല​യു​റ​പ്പി​ച്ചി​ട്ടു​ണ്ട്. വെ​ർ​ക്കോ​ട്ട് ഭ​വ​ന​ത്തി​ലെ നാ​രാ​യ​ണി അ​മ്മ​യും അ​വ​രു​ടെ വൃ​ദ്ധ​യാ​യ അ​മ്മ​യും നി​യ​മ​ലം​ഘ​ന​ത്തി​ന് ഒ​രു​ങ്ങു​ന്ന യു​വ​തി​ക​ളെ അ​നു​ഗ്ര​ഹി​ച്ചു. ത്രി​വ​ർ​ണ പ​താ​ക​ക​ൾ ഉ​യ​ർ​ത്തി​പ്പി​ടി​ച്ച് ജാ​ഥ​യാ​യി വ​നി​ത​ക​ൾ പു​റ​ത്തി​റ​ങ്ങി​യ​പ്പോ​ൾ സ​ബ് ഡി​വി​ഷ​ണ​ൽ മ​ജി​സ്ട്രേ​റ്റ് അ​വ​രെ ത​ട​ഞ്ഞു. ജാ​ഥാം​ഗ​ങ്ങ​ളോ​ടൊ​പ്പം ഒ​രു ബാ​ലി​ക​യു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്നു. ടി.​വി. സു​ന്ദ​ര​യ്യ​രു​ടെ മ​ക​ൾ ജ​യ​ല​ക്ഷ്മി. ത്രി​വ​ർ​ണ​പ​താ​ക​യു​മേ​ന്തി ആ ​പ​ന്ത്ര​ണ്ടു​കാ​രി മ​റ്റു​ള്ള​വ​ർ​ക്കൊ​പ്പം ധീ​ര​ത​യോ​ടെ മു​ന്നോ​ട്ടു നീ​ങ്ങി.

ജ​യ​ല​ക്ഷ്മി​യു​ടെ കൈ​ക​ളി​ൽ​നി​ന്ന് ത്രി​വ​ർ​ണ​പ​താ​ക പി​ടി​ച്ചു​വാ​ങ്ങാ​ൻ പോ​ലീ​സ് ഇ​ൻ​സ്പെ​ക്ട​ർ ശ്ര​മി​ച്ചു. എ​ന്നാ​ൽ നി​ർ​ഭ​യ​യാ​യ ആ ​പെ​ൺ​കു​ട്ടി പ​റ​ഞ്ഞു- ""ഞാ​ൻ ഇ​ത് കൈ​വി​ടി​ല്ല''. വി​ദ്യാ​ർ​ഥി​നി​യാ​യ ജ​യ​ല​ക്ഷ്മി​യേ​യും എം. ​കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ അ​ട​ക്ക​മു​ള്ള വ​നി​താ നേ​താ​ക്ക​ളെ​യും പോ​ലീ​സ് അ​റ​സ്റ്റ് ‌‌‌ ചെ​യ്ത് കോ​ഴി​ക്കോ​ട് സ്പെ​ഷ​ൽ സ​ബ് ജ​യി​ലി​ലേ​ക്ക് കൊ​ണ്ടു​പോ​യി.

മു​ദ്രാ​വാ​ക്യ​ങ്ങ​ളും ജ​യ് വി​ളി​ക​ളു​മാ​യി വ​ലി​യൊ​രു ജ​ന​ക്കൂ​ട്ടം സ്ഥ​ല​ത്ത് ത​ടി​ച്ചു​കൂ​ടി​യി​രു​ന്നു. പ്രാ​യ​പൂ​ർ​ത്തി​യാ​കാ​ത്ത ജ​യ​ല​ക്ഷ്മി​യെ സ​ബ് ഡി​വി​ഷ​ണ​ൽ മ​ജി​സ്ട്രേ​റ്റി​ന്‍റെ ഉ​ത്ത​ര​വ​നു​സ​രി​ച്ച് വി​ട്ട​യ​ച്ചു. കേ​ര​ള​ത്തി​ൽ സ്വാ​ത​ന്ത്ര്യ സ​മ​ര​ത്തി​ൽ പ​ങ്കെ​ടു​ത്ത് സ്ത്രീ​ക​ൾ അ​റ​സ്റ്റ് വ​രി​ച്ച ആ​ദ്യ സം​ഭ​വ​മാ​യി​രു​ന്നു ഇ​ത്. സ്വാ​ത​ന്ത്ര്യ സ​മ​ര​ത്തി​ൽ പ​ങ്കെ​ടു​ത്ത് അ​റ​സ്റ്റ് വ​രി​ച്ച ഏ​റ്റ​വും പ്രാ​യം കു​റ​ഞ്ഞ പെ​ൺ​കു​ട്ടി​യാ​ണ് ജ​യ​ല​ക്ഷ്മി.

കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ, നാ​രാ​യ​ണി​ക്കു​ട്ടി അ​മ്മ, ഗ്രേ​സി ആ​രോ​ൺ, കു​മ്മി​ക്കാ​വ് അ​മ്മ, അ​മ്മു​ക്കു​ട്ടി അ​മ്മ എ​ന്നി​വ​ർ​ക്കെ​തി​രേ ക്രി​മി​ന​ൽ ശി​ക്ഷാ നി​യ​മ​പ്ര​കാ​രം കേ​സെ​ടു​ത്തു. കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ ഒ​ഴി​കെ മ​റ്റെ​ല്ലാ​വ​രെ​യും താ​ക്കീ​ത് ന​ൽ​കി മ​ജി​സ്ട്രേ​റ്റ് വി​ട്ട​യ​ച്ചു.

ന​ല്ല​ന​ട​പ്പി​ന് ജാ​മ്യ​ത്തു​ക ന​ൽ​കാ​ൻ മ​ജി​സ്ട്രേ​റ്റ് കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ​യോ​ട് ആ​വ​ശ്യ​പ്പെ​ട്ടു​വെ​ങ്കി​ലും അ​വ​ര​തി​നു ത​യാ​റാ​യി​ല്ല. ര​ണ്ടു മാ​സ​ത്തെ ത​ട​വാ​യി​രു​ന്നു ശി​ക്ഷ. വി​ധിപ്ര​സ്താ​വ​ന​യി​ൽ മ​ജി​സ്ട്രേ​റ്റ് ഇ​ങ്ങ​നെ അ​ഭി​പ്രാ​യ​പ്പെ​ട്ടു: ""മ​ല​ബാ​റി​ലെ സ്ത്രീ​ക​ൾ രാ​ഷ്ട്രീ​യ​പ്ര​സ്ഥാ​ന​ത്തി​ൽ പ​ങ്കു​ചേ​രു​ന്ന​ത് ഇ​താ​ദ്യ​മാ​ണ്. അ​വ​ർ വീ​ണ്ടും അ​ങ്ങ​നെ ചെ​യ്യി​ല്ലെ​ന്നു പ്ര​തീ​ക്ഷി​ക്കു​ന്നു.''

ആ​ദ്യ ജ​യി​ൽ​വാ​സ​ത്തി​നുശേ​ഷം പു​റ​ത്തി​റ​ങ്ങി​യ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ കോ​ഴി​ക്കോ​ട്, നി​യ​മ​ലം​ഘ​ന സ​മ​ര​പ​രി​പാ​ടി​ക​ളും മ​ഹി​ളാ സ​മാ​ജം പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ന​ങ്ങ​ളു​മാ​യി മു​ന്നോ​ട്ടു​പോ​യി. ഗാ​ന്ധി-​ഇ​ർ​വി​ൻ ഉ​ട​മ്പ​ടി​യെ തു​ട​ർ​ന്ന് കേ​ര​ള പ്ര​വി​ശ്യ കോ​ൺ​ഗ്ര​സ് ക​മ്മി​റ്റി 1931 മാ​ർ​ച്ച് 15ന് ​കോ​ഴി​ക്കോ​ട്ട് ഒ​രു നേ​തൃ​യോ​ഗം വി​ളി​ച്ചു​കൂ​ട്ടി. കെ. ​കേ​ള​പ്പ​ൻ പ്ര​സി​ഡ​ന്‍റാ​യി പു​തി​യ കെ​പി​സി​സി നി​ല​വി​ൽ​വ​ന്നു. കേ​ള​പ്പ​നു പു​റ​മേ പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ക സ​മി​തി അം​ഗ​ങ്ങ​ളാ​യി കെ. ​മാ​ധ​വ​നാ​ർ (സെ​ക്ര​ട്ട​റി), ടി.​വി. സു​ന്ദ​ര​യ്യ​ർ (ട്ര​ഷ​റ​ർ), പി.​കെ. കു​ഞ്ഞു​കൃ​ഷ്ണ മേ​നോ​ൻ, കു​റൂ​ർ നീ​ല​ക​ണ്ഠ​ൻ ന​മ്പൂ​തി​രി​പ്പാ​ട്, സി.​എ​ച്ച്. ഗോ​വി​ന്ദ​ൻ ന​മ്പ്യാ​ർ, മു​ഹ​മ്മ​ദ് അ​ബ്ദു റ​ഹ്‌മാ​ൻ, എം. ​കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ എ​ന്നി​വ​രാ​ണ് തെ​ര​ഞ്ഞെ​ടു​ക്ക​പ്പെ​ട്ട​ത്. കെ​പി​സി​സി പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ക​സ​മി​തി​യി​ലേ​ക്ക് തെ​ര​ഞ്ഞെ​ടു​ക്ക​പ്പെ​ട്ട ആ​ദ്യ​വ​നി​ത കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ​യാ​ണ്.

1932 ജ​നു​വ​രി​യി​ൽ കോ​ഴി​ക്കോ​ട് ക​ട​പ്പു​റ​ത്ത് നി​യ​മ​ലം​ഘ​നം ന​ട​ത്തി പ്ര​സം​ഗി​ച്ച​തി​ന് കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ വീ​ണ്ടും അ​റ​സ്റ്റ് ചെ​യ്യ​പ്പെ​ട്ടു. വെ​ല്ലൂ​ർ സെ​ൻ​ട്ര​ൽ ജ​യി​ലി​ൽ ആ​റു മാ​സം അ​വ​ർ ശി​ക്ഷ​യ​നു​ഭ​വി​ച്ചു.

ഗു​രു​വാ​യൂ​ർ സ​ത്യ​ഗ്ര​ഹ​ത്തി​ൽ

ര​ണ്ടാം ജ​യി​ൽ​വാ​സ​ത്തി​നു​ശേ​ഷം തൃ​ശൂ​രി​ൽ മ​ട​ങ്ങി​യെ​ത്തി​യ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ പൊ​തു​രം​ഗ​ത്ത് സ​ജീ​വ​മാ​കു​ക​യും ഇ​ന്ത്യ​ൻ നാ​ഷ​ണ​ൽ കോ​ൺ​ഗ്ര​സി​ന്‍റെ പ്ര​ധാ​ന നേ​താ​ക്ക​ളി​ലൊ​രാ​ളാ​യി ഉ​യ​ർ​ന്നു​വ​രി​ക​യും ചെ​യ്തു. കെ. ​കേ​ള​പ്പ​ന്‍റെ നേ​തൃ​ത്വ​ത്തി​ൽ ഗു​രു​വാ​യൂ​ർ സ​ത്യ​ഗ്ര​ഹം ന​ട​ക്കു​ന്ന​ കാലമാണ്. സ​ത്യ​ഗ്ര​ഹ സ​മ​ര​പ​രി​പാ​ടി​ക​ളി​ലും കേ​ള​പ്പ​ന്‍റെ ഉ​പ​വാ​സ​ത്തെതു​ട​ർ​ന്ന് ന​ട​ന്ന റ​ഫ​റ​ണ്ട​ത്തി​ലും അ​വ​ർ സ​വി​ശേ​ഷ​മാ​യ പ​ങ്കു​വ​ഹി​ച്ചു. 1932 സെ​പ്റ്റം​ബ​ർ 29ന് ​ഗു​രു​വാ​യൂ​ർ ബോ​ർ​ഡ് ഹൈ​സ്കൂ​ൾ പ​രി​സ​ര​ത്ത് പ​തി​നാ​യി​ര​ത്തോ​ളം ആ​ളു​ക​ൾ പ​ങ്കെ​ടു​ത്ത സ​മ്മേ​ള​നം ന​ട​ന്നു. ഈ ​മ​ഹാ​സ​മ്മേ​ള​ന​ത്തി​ൽ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ പ​ങ്കെ​ടു​ക്കു​ക​യും ച​ർ​ച്ച​ക​ൾ​ക്ക് നേ​തൃ​ത്വം ന​ൽ​കു​ക​യും ചെ​യ്തു. 1932 ന​വം​ബ​റി​ൽ ന​ട​ന്ന പൊ​ന്നാ​നി അ​യി​ത്തോ​ച്ചാ​ട​ന സ​മ്മേ​ള​നത്തി​ലും കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ പ​ങ്കെ​ടു​ത്തി​രു​ന്നു.

നി​യ​മ​പ​ഠ​ന​ത്തി​ലേ​ക്ക്

ഗാ​ന്ധി​ജി​യു​മാ​യി അ​ടു​ത്ത ബ​ന്ധം പു​ല​ർ​ത്തി​യി​രു​ന്ന കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ തൃ​ശൂ​രി​ൽ ഗ്രാ​മ സ​മു​ദ്ധാ​ര​ണ പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ന​ങ്ങ​ളി​ൽ മു​ഴു​കി. ജ​യി​ൽ​വാ​സ​വും അ​ല​ച്ചി​ലു​ക​ളു​മൊ​ക്കെ​യാ​യി അ​വ​രു​ടെ ആ​രോ​ഗ്യ​സ്ഥി​തി മോ​ശ​മാ​കാ​ൻ തു​ട​ങ്ങി​യി​രു​ന്നു. മ​ദ്രാ​സ് ലോ ​കോ​ള​ജി​ൽ​ചേ​ർ​ന്ന് നി​യ​മം പ​ഠി​ക്കു​വാ​ൻ തീ​രു​മാ​നി​ച്ചെ​ങ്കി​ലും നി​യ​മ​ലം​ഘ​ന​ത്തി​നു ശി​ക്ഷി​ക്ക​പ്പെ​ട്ട കാ​ര​ണ​ത്താ​ൽ പു​റ​ത്താ​ക്ക​പ്പെ​ട്ടു. തു​ട​ർ​ന്ന് തി​രു​വ​ന​ന്ത​പു​രം ലോ ​കോ​ള​ജി​ൽ ചേ​ർ​ന്ന് പ​ഠ​ന​മാ​രം​ഭി​ച്ചു. ഈ ​സ​മ​യ​ത്താ​യി​രു​ന്നു ഗാ​ന്ധി​ജി​യു​ടെ അ​ഞ്ചാം കേ​ര​ള​സ​ന്ദ​ർ​ശ​നം. അ​ന്ന​ത്തെ കൂ​ടി​ക്കാ​ഴ്ച​യാ​ണ് തു​ട​ക്ക​ത്തി​ൽ ക​ണ്ട​ത്. അ​തേ​ക്കു​റി​ച്ച് കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ പി​ന്നീ​ടെ​ഴു​തി​യ​തി​ങ്ങ​നെ:

1937 ജ​നു​വ​രി​യി​ൽ തി​രു​വി​താം​കൂ​ർ ക്ഷേ​ത്ര​പ്ര​വേ​ശ​ന​വി​ളം​ബ​രം സം​ബ​ന്ധി​ച്ച ആ​ഘോ​ഷ​ത്തി​ൽ പ​ങ്കെ​ടു​ക്കാ​ൻ മ​ഹാ​ത്മാ​ഗാ​ന്ധി തി​രു​വ​ന​ന്ത​പു​ര​ത്തെ​ത്തി. അ​ന്ന് ശ​രീ​ര​സു​ഖ​മി​ല്ലാ​തി​രു​ന്ന​തി​നാ​ൽ ഗ്രാ​മോ​ദ്ധാ​ര​ണ പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ന​വും മ​റ്റും നി​ർ​ത്തി​വ​ച്ച് ഞാ​ൻ അ​വി​ടെ ലാ ​കോ​ള​ജി​ൽ പ​ഠി​ക്കു​ക​യാ​യി​രു​ന്നു. ഗാ​ന്ധി​ജി​യെ ഈ ​വി​വ​രം അ​റി​യി​ച്ചി​രു​ന്നി​ല്ല. ചോ​ദി​ച്ചാ​ൽ സ​മ്മ​തി​ക്കി​ല്ലെ​ന്ന് എ​നി​ക്ക​റി​യാം. അ​നു​സ​ര​ണ​ക്കേ​ടി​നു ഞാ​ൻ ഒ​രു​ക്ക​വു​മ​ല്ല...

പൊ​തു​യോ​ഗ​മെ​ല്ലാം ക​ഴി​ഞ്ഞ് ഗാ​ന്ധി​ജി അ​തി​ഥി​മ​ന്ദി​ര​ത്തി​ലെ​ത്തി. കേ​ര​ള​ത്തി​ലെ പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ക​രു​മാ​യി ച​ർ​ച്ച​തു​ട​ങ്ങി. ഞാ​ൻ ആ​രും കാ​ണാ​തെ ഒ​രു മൂ​ല​യി​ൽ ഇ​രി​പ്പാ​യി. ആ ​ഭാ​ഗ​ത്തേ​ക്കു വി​ര​ൽ ചൂ​ണ്ടി​ക്കൊ​ണ്ട് "ആ​രാ​ണ് അ​വി​ടെ?’ എ​ന്ന് അ​ദ്ദേ​ഹം ചോ​ദി​ച്ചു.

ഞാ​ൻ പ​രു​ങ്ങ​ലി​ലാ​യി. ദേ​ഹ​മാ​സ​ക​ലം വി​യ​ർ​ത്തു. മ​റു​പ​ടി പ​റ​യാ​ൻ നാ​വു പൊ​ങ്ങി​യി​ല്ല. കു​റ്റം​ചെ​യ്ത കു​ട്ടി​യെ​പ്പോ​ലെ ഞാ​ൻ മി​ഴി​ച്ചു​നി​ന്നു...

"അ​ത് കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി​യ​മ്മ' ച​ങ്ങ​നാ​ശേ​രി പ​ര​മേ​ശ്വ​ര​ൻ​പി​ള്ള പ​റ​ഞ്ഞു. ഗാ​ന്ധി​ജി എ​ന്നെ വി​ളി​ച്ച് അ​ടു​ത്തി​രു​ത്തി. "ഖാ​ദി​പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ന​മൊ​ക്കെ എ​ങ്ങ​നെ​യി​രി​ക്കു​ന്നു?’ എ​ന്നും മ​റ്റും ചോ​ദ്യ​മാ​യി. ഞാ​ൻ എ​ന്തു പ​റ​യും!... ച​ങ്ങ​നാ​ശേ​രി പ​റ​ഞ്ഞു: "കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി​യ​മ്മ ഇ​പ്പോ​ൾ ഇ​വി​ടെ ലാ​കോ​ളജി​ൽ പ​ഠി​ക്കു​ക​യാ​ണ്.’

ഞാ​ൻ ഗാ​ന്ധി​ജി​യോ​ടു തു​റ​ന്നു പ​റ​ഞ്ഞു: "എ​ന്‍റെ ശ​രീ​ര​സ്ഥി​തി ഖാ​ദി​പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ന​ത്തി​ന് എ​ന്നെ അ​നു​വ​ദി​ക്കു​ന്നി​ല്ല'.

ഇ​തു കേ​ട്ട​തും ഗാ​ന്ധി​ജി പ​റ​ഞ്ഞു: "ഓ, ​ശ​രി. ഈ ​ശ​രീ​ര​സ്ഥി​തി നി​ന്നെ നി​യ​മ​പ​ഠ​ന​ത്തി​ന് അ​നു​വ​ദി​ക്കു​ന്നു​ണ്ട് അ​ല്ലേ?’ ആ ​സ്വ​ര​ത്തി​ൽ കോ​പ​വും അ​സ്വാ​ര​സ്യ​വും നി​റ​ഞ്ഞു​നി​ന്നു. ഞാ​ൻ ഒ​ന്നു പ​രു​ങ്ങി പ​റ​ഞ്ഞു: "ചി​ല​പ്പോ​ൾ ക്ലാ​സി​ൽ പോ​കും. ബാ​ക്കി സ​മ​യം കി​ട​ക്ക​യി​ൽ കി​ട​ന്നു​കൊ​ണ്ടു പു​സ്ത​കം വാ​യി​ക്കും...’
"ഇ​ത്ര​യും ക​ഷ്ട​പ്പെ​ട്ട് നീ ​എ​ന്തി​നു നി​യ​മം പ​ഠി​ക്കു​ന്നു? പ്രാ​ക്ടീ​സ് ചെ​യ്യ​ണ​മെ​ന്ന ഉ​ദ്ദേ​ശ്യ​മു​ണ്ടോ?’

"നി​യ​മ​ത്തി​ൽ എ​ന്തു​ണ്ട് എ​ന്ന​റി​യ​ണം ഇ​പ്പോ​ൾ അ​തു മാ​ത്ര​മാ​ണ് എ​ന്‍റെ ഉ​ദ്ദേ​ശ്യം.’
ഗാ​ന്ധി​ജി​യു​ടെ ശാ​ന്ത​ഗം​ഭീ​ര​വും ഫ​ലി​ത​ഭാ​സു​ര​വു​മാ​യ സ്വ​രം: "നീ ​പ​രീ​ക്ഷ പാ​സാ​യ​തി​നു​ശേ​ഷം പ്രാ​ക്ടീ​സ് ചെ​യ്യു​മോ ഇ​ല്ല​യോ എ​ന്നു ഞാ​ൻ നോ​ക്കി​യി​രി​ക്കും. അ​പ്പോ​ൾ കാ​ണാം...’’

നി​യ​മപ​ഠ​നം പൂ​ർ​ത്തി​യാ​ക്കി​യ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ തൃ​ശൂ​രി​ൽ പ്രാ​ക്ടീ​സ് ആ​രം​ഭി​ച്ചു. ഇ. ​ഇ​ക്ക​ണ്ട​വാ​ര്യ​ർ, സി. ​അ​ച്യു​ത​മേ​നോ​ൻ, സി.​എ. ഔ​സേ​ഫ്, സി.​
ആ​ർ. ഇ​യ്യു​ണ്ണി എ​ന്നി​വ​ർ​ക്കൊ​പ്പം കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ​ തൃ​ശൂ​ർ കോ​ട​തി​യി​ൽ പ്രാ​ക്ടീ​സ് ചെ​യ്തി​രു​ന്നു. നീ​തി നി​ഷേ​ധി​ക്ക​പ്പെ​ട്ട​വ​രു​ടെ ശ​ബ്ദ​മാ​യി കോ​ട​തിമു​റി​ക​ളി​ൽ അവർ ജ്വ​ലി​ച്ചു.

വാ​ക്കു​ക​ൾ ജ്വ​ലി​ച്ച "സ​ർ​വോ​ദ​യ'

1945ലാ​യി​രു​ന്നു കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ​യു​ടെ വി​വാ​ഹം. അ​ഖി​ലേ​ന്ത്യാ ച​ർ​ക്ക സം​ഘ​ത്തി​ന്‍റെ ത​മി​ഴ്നാ​ട് സെ​ക്ര​ട്ട​റി​യാ​യി​രു​ന്ന എ​ൻ. രാ​മ​സ്വാ​മി ആ​യി​രു​ന്നു ഭ​ർ​ത്താ​വ്. തൃ​ശൂ​രി​ലെ പ്രാ​ക്ടീ​സ് ഉ​പേ​ക്ഷി​ച്ച് ത​മി​ഴ്നാ​ട്ടി​ൽ ത​ഞ്ചാ​വൂ​രി​ലെ ശ്രീ​നി​വാ​സ​പു​ര​ത്ത് കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ ഖാ​ദി പ്ര​ചാ​ര​ണ പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ന​ങ്ങ​ളി​ലും സ​ർ​വോ​ദ​യ പ്ര​വ​ർ​ത്ത​ന​ങ്ങ​ളി​ലും വ്യാ​പൃ​ത​യാ​യി.

1974ൽ ​തൃ​ശൂ​രി​ൽ മ​ട​ങ്ങി​യെ​ത്തി ഭ​ർ​ത്താ​വി​നെ​പ്പം "സ​ർ​വോ​ദ​യ' എ​ന്ന ഇം​ഗ്ലീ​ഷ് മാ​സി​ക പ്ര​സി​ദ്ധീ​ക​രി​ച്ചു. ഗാ​ന്ധി​യ​ൻ ആ​ശ​യ​ങ്ങ​ൾ, സ്ത്രീ ​സ​മു​ദ്ധാ​ര​ണം, സാ​മൂ​ഹി​ക നീ​തി, പൗ​ര​ബോ​ധം എ​ന്നി​ങ്ങ​നെ വി​വി​ധ ആ​ശ​യ​ധാ​ര​ക​ൾ മാ​സി​ക​യി​ലൂ​ടെ വി​നി​മ​യം ചെ​യ്യ​പ്പെ​ട്ടു. ഭ​ർ​ത്താ​വി​ന്‍റെ മ​ര​ണ​ശേ​ഷം 1980 വ​രെ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ ഒ​റ്റ​യ്ക്ക് "സ​ർ​വോ​ദ​യ' മാ​സി​ക പ്ര​സി​ദ്ധീ​ക​രി​ച്ചി​രു​ന്നു.

നാ​ടി​ന്‍റെ സ്വാ​ത​ന്ത്ര്യ​ത്തി​നു​വേ​ണ്ടി പോ​രാ​ടി​യ ഈ ​ധീ​ര​വ​നി​ത​യു​ടെ ജീ​വി​തം ത​ല​മു​റ​ക​ൾ​ക്ക് പാ​ഠ​വും പ്ര​ചോ​ദ​ന​വു​മാ​ണ്. ഗാ​ന്ധി​യ​ൻ ആ​ശ​യ​ങ്ങ​ൾ മു​റു​കെ​പ്പി​ടി​ച്ച അ​വ​ർ അ​ധി​കാ​ര​ത്തി​ന്‍റെ​യും അം​ഗീ​കാ​ര​ത്തി​ന്‍റെ​യും പി​ന്നാ​ലെ പോ​യി​ല്ല. 1951ൽ ​തെ​ര​ഞ്ഞെ​ടു​പ്പി​ൽ മ​ത്സ​രി​ക്കാ​ൻ കോ​ണ്‍​ഗ്ര​സ് ആ​വ​ശ്യ​പ്പെ​ട്ടെ​ങ്കി​ലും അ​വ​ർ വി​സ​മ്മ​തി​ച്ചു.

സാ​ന്പ​ത്തി​ക പ​രാ​ധീ​ന​ത​ക​ൾ​ക്കി​ട​യി​ൽ​പോ​ലും സ്വാ​ത​ന്ത്ര്യ​സ​മ​ര പെ​ൻ​ഷ​ൻ വാ​ങ്ങാ​ൻ കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ ത​യാ​റാ​യി​ല്ല. ദേ​ശീ​യ പ്ര​സ്ഥാ​ന​ത്തി​ൽ സ​മ​രാ​ഗ്നി​യാ​യി ജ്വ​ലി​ച്ച എം. ​കാ​ർ​ത്യാ​യ​നി അ​മ്മ, പ​ക്ഷേ ച​രി​ത്ര​ത്താ​ളു​ക​ളി​ൽ അ​ട​യാ​ള​പ്പെ​ട്ടി​ല്ല. സ്വ​ന്തം നാ​ട്ടി​ൽ അ​വ​ർ​ക്കൊ​രു സ്മാ​ര​കം ഉ​യ​ർ​ന്നു​മി​ല്ല.

 അവലംബം: ദ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ഫ്രീഡം മൂവ്മെന്‍റ് ഇൻ കേരള (വോള്യം2),
പ്രഫ. പി.കെ.കെ. മേനോൻ

Tags : fire history